اندر احوالات طرح کتاب من!

در حوزه مدیریت کتابخانه‎‎های عمومی کشور، پس از سال‎ها غفلت و بی‎اعتنایی کامل به نیاز مخاطب کتابخانه‎‎ها (که در بهترین حالت مبدل به سالن‎‎های درس خواندن پشت کنکوری‎‎ها شده بود) از حدود دو سال قبل، طرحی به نام طرح«کتاب من» به مرحله اجرا درآمد.
یک عضو یک کتابخانه عمومی برای یافتن و به امانت گرفتن کتاب مورد نظر خود به کتابخانه مراجعه می‎‎کند اما کتاب مورد نظرش، در کتابخانه موجود نیست، چه باید بکند؟
تا قبل از طرح «کتاب من»، در صورت وقوع چنین اتفاقی ـ که کم هم پیش نمی‎‎آمد ـ مراجعه کننده می‎‎بایست یا کتاب را از بازار تهیه می‎کرد و یا از مطالعه آن صرف‎نظر، که البته در بیشتر موارد مورد دوم اتفاق می‎‎افتاد؛ چراکه به‎جز تهران و چند شهر بزرگ، در شهر‎های دیگر بازار کتاب وجود ندارد.
حالا با راه‎اندازی این سامانه، مراجعه کننده پس از نیافتن کتاب، با مراجعه به کتابدار مشخصات کتاب مورد نظر را به او می‎‎دهد و کتابدار با ثبت مشخصات کامل کتاب و درخواست کننده، این نیاز را به سامانه اعلام می‎‎کند. در مراحل تکمیلی طرح همه اعضای کتابخانه‎‎های عمومی می‎‎توانند مستقلا وارد این سیستم شوند و کتاب درخواست کنند.

در سوی دیگر سامانه، بر مبنای رده‎بندی دیویی و تقریبا مطابق با همان تقسیم‎بندی که برای تشکیل کارگروه‎‎های تخصصی صورت گرفته، کارشناسانی مسئول رسیدگی سریع به این درخواست‎ها هستند. هر کارشناس، کارتابل (نمی‎دانم این واژه، جایگزین دارد یا نه! ) مخصوص به خود را دارد که در آن درخواست‎ها را که براساس رده‎بندی دیویی، تنها برای او نمایش داده می‎‎شوند با ریزترین جزییات ممکن در اختیار دارد و می‎‎بایست در سریع‎ترین زمان ممکن به آن‎‎ها پاسخ مناسب بدهد. پس از اعلام نظر کارشناس، در صورتی که محتوای کتاب برای قفسه کتابخانه عمومی مناسب تشخیص داده شده باشد ـ و البته در این طرح بنا را بر اغماض و آسان‎گیری گذاشته‎اند ـ مشخصات کتاب به همراه تأییدیه کارشناس به‎صورت آنلاین وارد کارتابل کارگزاران خرید کتاب می‎‎شود و آن‎‎ها هم بلافاصله برای خرید کتاب اقدام می‎‎کنند.

پس از خرید، کتاب به کتابخانه متقاضی ارسال می‎‎شود و توسط سیستم پیامک یا ایمیل به عضوی که کتاب را درخواست داده بود، اعلام می‎‎شود تا اولین کسی باشد که کتاب را به امانت می‎‎گیرد.

صورت ساده و بدون شاخ و برگ این طرح به شرح فوق‎الاشاره، هم‎اکنون در حال اجراست؛ اما چند نکته مهم در مدیریت این طرح وجود دارد که نباید از آن‎‎ها غفلت کرد.

سیستم مدیریت نباید با این خیال که چون در این طرح با یک کتاب و درخواست مواجه است و تنها هزینه اندکی را می‎‎پردازد و قیاس آن با کتاب‎های مورد تصویب کارگروه‎‎های کارشناسی که به تعداد زیادتری و برای کتابخانه‎‎های بیشتری ارسال می‎‎شوند، رویه تساهل و تسامح در پیش بگیرد که در آن صورت همان بلای سوار شدن بر موج سلایق نازل عامه از یک سو، و تسریع و تعمیق در به ابتذال کشاندن نیاز جامعه مخاطب از سوی دیگر گریبانگیر سیستم خواهد شد و آن‎گاه باید با ژست‎هایی شبیه ژست‎های امروزین مسئولین صدا و سیما سخن از «اصالت خواست جامعه» و گزاره‎‎هایی از این دست برانند!

نباید فراموش شود که یک کتاب مشخص که از یک کتابخانه مشخص درخواست شده، پس از تأیید نهایی و خرید، وارد قفسه موضوعی مخصوص به خودش در همان کتابخانه می‎‎شود و درست در همان ردیفی که کتاب مورد نظر اساتید و کارشناسان آن حوزه که به‎صورت متمرکز خریداری شده، قرار می‎‎گیرد.

در این حالت با توجه به استقبال گسترده و وسیعی که از این طرح شده و می‎‎شود، اگر یک کتابخانه مقصد را در نظر بگیریم، اگر مثلا در ماه یک یا دو کتاب به‎عنوان خرید متمرکز و کارشناسی شده وارد قفسه کتابخانه می‎‎شود، شاید ده‎‎ها کتاب به‎عنوان درخواست مخاطب از طریق طرح «کتاب من» وارد همان قفسه می‎‎شود. بر این اساس، کارشناسی دقیق و به‎دور از سهل‎انگاری به‎خصوص در حوزه‎‎های علوم انسانی حیاتی است و عدم دقت در این حوزه‎‎ها می‎‎تواند کتابخانه‎‎ها را به‎مرور مبدل به انبار کتاب‎های زرد و به اصطلاح عامه‎پسند کند.

و نکته مهم دیگر این‎که برای اجرایی و عملی شدن صحیح چنین ایده و طرح انقلابی، هرگز نباید و نمی‎‎توان به سیستم‎های کند، فرسوده، ناکارآمد و فاقد انگیزه اداری بسنده کرد، بلکه می‎‎بایست در حوزه‎‎های مختلف این طرح، اعم از نیروی انسانی، امکانات، تجهیزات و حوزه اختیارات مدیریتی هم به‎صورت انقلابی و فرا اداری عمل کرد. در غیر این صورت، باید منتظر عواقب این بی‎برنامگی و عدم تناسب ایده با امکانات بنشینیم!